Very Nice

વિસરાતા શબ્દો

આપણી ભાષામાં વપરાતા શબ્દોના તત્સમ શબ્દો..બહુ ઓછી ભાષામાં જોવા મળે છે.

  • દોયડી- કપડાં સૂકવવા કે કંઈ બાંધવા માટે
  • જાળી – ભમરડો ફેરવવા માટે
  • રાશ – બળદને કન્ટ્રોલ કરવાની લગામ
  • વરત – પાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું જાડુ દોરડું
  • વરતડી – પાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું પાતળું દોરડું
  • નાથ – બળદના નાકમાં પરોવી તેને કન્ટ્રોલ કરવા વપરાતી દોરી
  • રાંઢવુ – જુદા જુદા કામ માટે વપરાતી જાડી મજબુત જાડી દોરી
  • નાડી – ચોરણી કે પાયજામાંં કમરે બાંધવાની પાતળી દોરી
  • નોંજણું – ગાયને દોહતી વખતે પાછળના બે પગ અને પુંછડાને સાથે બાંધી ગાયની હલચલ ને રોકવા માટે વપરાતી દોરી.
  • ડામણ – ઘોડા કે ગધેડાને છુટ્ટા ચરવા છોડવામાં આવે ત્યારે તેના એક આગળનો પગ અને એક પાછળના પગને સાથે દોરીથી બાંધવામાં આવે છે જેથી તે બહુ ઝડપથી દોડી શકે નહિ અને તરત જ પકડાઈ જાય. આ દોરીને ડામણ કહે છે.
  • જોતર – બળદને ગાડા સાથે જોડવામાં વપરાતી દોરીનું સાધન
  • નેતર – છાશ કરવા માટે વલોણાને ફેરવવા વપરાતી દોરી

■ આ ઉપરાંત દોરીના મટિરિયલને લીધે જુદા નામો છે.  દા. ત.

  • શીંદરી- નાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી.
  • સૂતળી – શણમાં થી બનાવેલી દોરી
  • વાણ- જંગલી વેલા વિગરે વનસ્પતિમાંથી બનાવેલી દોરી
  • કાથી – નાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી

…તે જ રીતે કપડાના જુદા જુદા આકારના જુદા જુદા કામ માટે વપરાતા ટુકડાના જુદા જુદા નામ છે. જેમ કે,

  • ચાકળો- સુતરાઉ કાપડનો ચોરસ ટુકડો, જેમાં ભાત કરી દીવાલ પર ટીંગાડી શકાય.
  • પછેડી- માથે બાંધવા અથવા ખભા પર રાખવા વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • ચોફાળ – પછેડી કરતા મોટા કાપડનો ટુકડો જે ખાસ કરીને ગાંસડી બાંધવા વપરાય છે.
  • બુંગણ – ચોફાળ કરતા પણ મોટો જાડા કાપડનો ભાગ જે જુદા જુદા ખેતીના કામ માટે વપરાય છે.
  • ફાળિયું- માથે બાંધવા માટે પાતળો કાપડનો ટુકડો
  • પનિયું- કમરે બાંધવાનું કાપડ
  • ગુમછો- આછું,પાતળુ લાલ કાપડ
  • ઓછાડ- ગાદલાને કવર કરવા વપરાતું કાપડ.
  • કામળી- ઉનનું વસ્ત્ર જે ખભા પર રાખવામાં તથા ઓઢવામાં વપરાય છે.
  • મસોતું- રસોડામાં વપરાતું હાથ લુછવા માટે તથા વાસણ લુછવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • પંચિયું- શરીર લુછવા માટે અને કમર નીચે બાંધવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • અબોટિયું – પૂજા અથવા અન્ય ધાર્મિક વિધિ કરતી વખતે પહેરવામાં આવતું ધોતી જેવું કાપડ.
  • લુગડું – સાડીને લુગડું પણ કહે છે.

■ ગ્રામ્ય પ્રદેશમાં વપરાતા ઓજારો ■

  • પરોણો – બળદને હાંકવા માટેની લાકડી
  • કળીયુ – ખેતી માટેનું સાધન
  • બેલી- બે ભાગમાં વહેંચાયેલું લોખંડના સળીયાને ટીપીને બનાવેલું ખેતરમાં ઘાસ કાઢવાનું સાધન.
  • ફાળ – હળનો નીચેનો ભાગ
  • કોશ – ખોદવા માટે વપરાતો સીધો લોખંડનો સળિયો
  • કોસ (ઉ. કોહ) – કુવામાંથી બળદ વડે પાણી કાઢવાનું સાધન
  • સુંઢ – કોસનો ચામડાનો ભાગ
  • ગરેડી – કોસને ઉપર ખેંચવા માટે વપરાતુ ચક્ર
  • પાડો – બળદગાડીના પૈડામાંથી પસાર થતી એક્સલને જેમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે તે મજબુત મોટું લાકડું
  • તરેલું – કોસમાં બળદને જોડવાનું સાધન
  • ધોંસરુ – ગાડી કે હળને બળદ સાથે જોડવાનું સાધન
  • પાટ – ખેડયા પછી જમીનના ઢેફા ભાંગી જમીન સપાટ કરવા વપરાતુ મોટું લાકડું
  • ઈસ – ખાટલામાં વપરાતા બે લાંબા લાકડા
  • ઉપલું – ખાટલામાં વપરાતા બે ટુંકા લાકડા
  • પાંગથ – ખાટલાના એક છેડે ખાટલાના ભરેલા દોરડાઓ ને સખત રાખવા વપરાતું જાડું દોરડું
  • તગારું – સીધી ધારવાળું નાની સાઈઝનું પતરાનું માલ ભરવાનું સાધન
  • ઘમેલું – કાંઠાને ગોળ વાખેલું તગારા કરતા મોટું સાધન
  • બકડીયું – તગારાને બે બાજુ કડીથી ઉપાડી શકાય તેવું સાધન
  • સૂયો – કોથળાને શીવવા માટે વપરાતી જાડી સોય
  • રાંપ – ખેડેલી જમીનને સાફ કરવા વપરાતું સાધન
  • રંધો – સૂતારનું પાટિયા વગેરેને લીસા કરવાનું સાધન
  • નેવા – છાપરામાંથી પાણી પડવાના ભાગ
  • મોભ – છાપરાના મધ્યમાં આવેલ મજબુત ટેકો જેના તરફથી બંને બાજુ ઢાળ હોય
  • વળી – મોભ અને દિવાલ પર રાખેલ પાતળું લાકડું જેના પર નળીયા ગોઠવી શકાય.
  • સાલ – ખાટલામાં ઈસ કે ઉપળાંને બંને છેડે અણી કાઢી તેને પાયામાં બંધ બેસતા કરવામાં આવે છે આવા લાકડાને સાલ કહે છે.
  • વિંધ – સાલ જેમાં નાખવામાં આવે છે તે કાણાવાળા પોલાણને વિંધ કહે છે.
  • પાયો – ખાટલાના ઉભા લાકડા જે વિંધમાં સાલ બેસે તે લાકડાના ભાગને પાયા કહે છે
  • ઢોલિયો – મજબુત અને મોટા અને શણગારેલા ખાટલાને ઢોલિયો કહે છે.
  • નીક – ખેતરમાં પાણી લઇ જવા બનાવેલ વ્યવસ્થા ને નીક કહે છે.
  • ધોરિયો – મોટી નીક ને ધોરિયો કહે છે.
  • છીંડું – વાડમાં બાકોરું હોય તો તેને છીંડું કહે છે.
  • ખળું – અનાજના ડુંડાને સુકવી તેને પીસીને દાણા છુટા પાડવા માટે વપરાતી જગ્યા
  • કેડો – રસ્તો
  • કેડી – પગ રસ્તો
  • વંડી – દિવાલ
  • કમાડ – મોટું બારણું
  • ડેલો – મોટા કમાડવાળું બારણું.

આપણા મિત્રો માંથી અડધા આ વાત થી અજાણ હશે કદાચ….

-Maya Desai

 

Categories: Very Nice

Leave a Reply