Sense stories / बोध कथाए

સાધુતા-એક બોધકથા

સજ્જન તજે ન સાધુતા , દુર્જન તજે ન વક્રતા……મૂળ સ્વભાવની વાત છે . એમાંય જ્યારે સજ્જન અને દુર્જનના સ્વભાવની સરખામણી કરવામાં આવે છે ત્યારે સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે કે સજ્જન વ્યક્તિ ગમે તેવી મુસીબત કે કપટ સંજોગોમાં પણ પોતાની સજ્જનતા છોડતો નથી . એવી જ રીતે દુર્જન વ્યક્તિ સામાન્ય બાબત કે પોતાના અંગત સ્વાર્થના સમયે પોતાની દુર્જનતા પ્રગટ કરી જ દેતો હોય છે .

એટલા માટે જ સંસ્કૃતમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સજ્જન તજે ન સાધુતા , દુર્જન તજે ન વક્રતા…..એટલે કે સજ્જન પોતાનો ભલાઈનો સ્વભાવ અને દુર્જન પોતાની બુરાઈનો સ્વભાવ છોડી શકતો નથી . આ બન્નેના સ્વભાવની એક વિશેષતા એ પણ છે કે…..ક્યારેક દુર્જન – સજ્જન સાથે બુરાઈ કરે તો પણ સજ્જન તેના સ્વભાવ અનુસાર બુરાઈ કરનાર સાથે ભલાઈથી જ વ્યવહાર કરે છે . એનાથી ઊલટું સજ્જન – દુર્જન સાથે ભલેને ભલાઈ જ કરે , તેનું સારું કરે પરંતુ દુર્જન તેના સ્વભાવ અનુસાર સજ્જન સાથે દુર્જનતા જ પ્રગટ કરતો હોય છે . આ વાતને એક ઉદાહરણના માધ્યમથી સમજીએ ……

એકવાર એક સંત નદિના પાણીમાં સ્નાન કરી રહ્યા હતા . આ સમયે નદિના પ્રવાહમાં એક વીંછી તણાઈ રહ્યો હતો . સાધુની નજર આ તણાઈ રહેલા વીંછી પર પડી . તેમના સ્વભાવ અનુસાર તેને બચાવવાની ઈચ્છા થઈ. તે તરત જ તેની પાસે ગયા અને બે હાથમાં પાણી સાથે વીંછી લઈને કિનારે મૂકી આવ્યા . વીંછીએ તો તેના સ્વભાવ અનુસાર સાધુને હાથમાં ડંખ મારી લીધો . સાધુ પાછા સ્નાન કરવા લાગ્યા . ફરી પાછો પેલો વીંછી પાણીમાં આવ્યો અને તણાવા લાગ્યો . ફરીથી સાધુની નજર તેના પર પડી . ફરીથી સાધુએ તેણે બચાવ્યો . વીંછી એ પણ ફરીથી સાધુને ડંખ માર્યો .

આવું પાંચ – છ વાર બન્યું . સાધુ પોતાના સ્વભાવ અનુસાર ભલાઈ કરતા જતા હતા જ્યારે વીંછી તેના સ્વભાવ અનુસાર બુરાઈ કરતો જતો હતો . અંતે વીંછીએ સાધુને પ્રશ્ન પૂછ્યો….તમે મને વારંવાર બચાવો છો અને હું તમને વારંવાર ડંખ મારું છું……તમને મારા પર ગુસ્સો નથી આવતો…? વીંછીની આ વાત સાંભળી સાધુએ ખૂબજ સુંદર જવાબ આપ્યો…. સાધુએ વીંછીને કહ્યું…. ડંખ મારવો એ તારો સ્વભાવ છે તેને તું છોડી શકતો નથી તેવી જ રીતે ભલાઈ કરવો એ મારો સ્વભાવ છે . હું તેને કંઈ રીતે છોડી શકું…?

એટલા માટે જ કહેવામાં આવ્યું છે કે સજ્જન તજે ન સાધુતા , દુર્જન તજે ન વક્રતા…. આપણે સૌ બીજા સાથે કેવો વ્યવહાર કરીએ છીએ તેના આધારે આપણે સૌએ આત્માના દર્પણમાં ડોકીયું કરીને પોતાની જાતને પૂછવાનું છે કે આપણે સાધુતા જેવો વ્યવહાર કરીએ છીએ કે વક્રતા જેવો . જે હોય તે પરંતુ સાધુતા જેવો વ્યવહાર કરવામાં રાત્રે ગાઢ નીંદર આવે છે એ વાત નિર્વીવાદ છે . જ્યારે કપટ કરનાર વ્યક્તિ રાત્રે શાંતિથી ઊંઘી શકતો નથી .

-જીતુ નાયક – શિક્ષક
સર્વ વિદ્યાલય – કડી .
9228705796

Leave a Reply