Vicky Trivedi

બાળક

બાળક :

બાળકને ધમકાવ્યા – માર્યા – ડરાવ્યાં કે લાલચ આપ્યા વગર કઈ રીતે દિશા સૂચન કરવું ?

ચાઈલ્ડ સાયકોલોજી.

બાળકો માટે કેટલીક ગેરસમજ જે આપણે ફક્ત ક્યાંકથી સાંભળીને સ્વીકારી લીધી છે.

1. હજુ તો નાનો / નાની છે હમણાં એ ન સમજે.
2. એ તો મોટો થશે એટલે સમજશે.

આ આપણી સૌથી મોટી ગેરસમજ છે. કારણ કે આપણે દરેક વાતે આ એક વાક્ય બોલીને બાળકને અન્ડરએસ્ટીમેટ કરીએ છીએ. વાસ્તવિકતા અલગ છે. તદ્દન અલગ. વાસ્તવમાં તો બાળક જ એક માત્ર જીવ છે જેને દરેક વિષયમાં રસ છે.

તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે એક ઉંમર પછી દરેક વ્યક્તિને અમુક વિષયમાં જ રસ હોય. દા.ત. મોટા ભાગના લોકોને પૈસા કમાવામાં રસ હોય પણ શું એ દરેક વ્યક્તિને સ્પોર્ટ્સમાં – ચિત્રમાં – લેખનમાં – ભણવામાં – ટીવીમાં – વિડીયો ગેમમાં – વગેરે અલગ અલગ વિષયમાં રસ હોય છે? ના. એક ઉદાહરણ લઈ લઈએ પુસ્તક વાંચનારની સંખ્યા પુસ્તક ન વાંચનાર લોકોની સંખ્યાના કેટલા ટકા હોય છે? મારા અંદાજે લગભગ 1%. ( આ કોઈ ઓફિસયલ સર્વે કરીને મેળવેલી ટકાવારી નથી પણ આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે આપણા વર્ગમાં ભણતા 100 વિદ્યાર્થીઓમાંથી જનરલી 1 કે 2 વિદ્યાર્થી જ મોટા થઈને બુક લવર્સ બને છે. )

ટૂંકમાં એક ચોક્કસ ઉંમર પછી કોઈ પણ વ્યક્તિને માત્ર અમુક વિષયમાં જ રસ હોય છે બાકીના વિષયમાં નહીં. પણ તમે બાળકની મેન્ટાલીટી નોટ કરજો. તમારા બાળકને દરેક વિષયમાં રસ છે. એને તમારા ઘરમાં થતી દરેક વાત સાંભળવી છે. તમે ક્યારેક છાની છાની વાત કરતા હોવ તો બાળક આડી નજરે ધ્યાનથી સાંભળશે. તમને ખબર છે તમારું બાળક જાસૂસ પણ છે. પતિને ખબર ન હોય કે પત્ની કઈ જગ્યાએ પૈસા સંતાડીને સાચવીને રાખે છે પણ બાળકને ખબર હોય છે. તમારા બાળકનું વર્તન ધ્યાનથી જોશો તો તમને ખબર પડશે કે લગભગ દરેક વિષયમાં બાળકને રસ છે. એને બહાર રમવા પણ જવું છે. એને ટીવી પણ જોવી છે. એને તમારી વાતો પણ સાંભળવી છે. એને મોબાઈલ પણ જોઈએ છે. એને દરેક અજાણ્યા શબ્દનો અર્થ સમજવો છે. સ્કૂલમાં પડોશમાં કે ટીવીમાં જે શબ્દનો અર્થ ન સમજાય એ શબ્દને યાદ રાખીને એ તમને પૂછશે કે આનો અર્થ શું થાય? સ્કૂલમાં સાંભળેલો શબ્દ ઘરે આવતા સુધી એ ભૂલતો નથી. કેમ ? કેમ કે એને દરેક વિષયમાં રસ છે.

હવે જનરલી શું થાય છે? આ દરેક વિષયમાં જન્મતો રસ વાલીઓ અને શિક્ષણ વ્યવસ્થા અમુક ચોક્કસ બાબતોમાં ડાયવર્ટ કરી નાખે છે જેમ કે 18 વર્ષ પછી ત્રણ ટાર્ગેટ આપવામાં આવે છે. પૈસા કમાઓ – નોકરી લો – છોકરી શોધો. અથવા નોકરી મેળવો તો પૈસા આવશે અને તો છોકરી મળશે. લગભગ તરુણાવસ્થા સુધી બાળકને બધા જ વિષયમાં રસ હોય છે. બાળકને જ નહીં પ્રાણીને પણ એવું જ હોય છે. તમે તમારા એરિયામાં કુતરીના બચ્ચા અને કુતરીને નોટ કરજો. ગલૂડિયા પ્લાસ્ટિકની બોટલ ચાવી જશે – જૂતા ચાવી જશે – છોડ અને ફૂલ ઉખાડી નાખશે – ગાડીની નીચે સંતાઈ જશે – તમારી સાથે રમશે વગેરે અનેક વર્તન કરશે. પણ કુતરી આવું કંઈ જ નથી કરતી. કારણ કે એની તરુણાવસ્થા પૂરી થઈ ગઈ છે. એના હોર્મોન્સ બદલાઈ ગયા છે. એને હવે બધા વિષયમાં રસ નથી. જ્યારે ગ્લૂડિયાઓને હજુ બધા વિષયમાં રસ છે. હવે આ જ ગ્લૂડિયા મોટા થતા એમની આદત બદલાઈ જાય છે. આદત હંમેશાં “રસ” ( ઇન્ટરેસ્ટ ) ઉપર ડિપેન્ડ કરે છે. આ મોટા થયેલા ગ્લૂડિયા માટે હવે બે ચાર સબ્જેક્ટ જ ઇન્ટરેસ્ટિંગ છે. જેમકે કુતરી શોધવી – ખાવા પીવા શોધવું અને ખાઈને આખો દિવસ પડ્યા રહેવું. હવે એ ગાડી નીચે સંતાય નહીં – બોટલ કે છોડ ચાવે નહીં. ( અપવાદ હોઈ શકે ) એનો રસ હવે ખાવા પીવામાં અને સુવામાં છે. કારણ ? કારણ કે એને ટ્રેઇન કરવામાં નથી આવ્યું.

હવે એ જ કૂતરું જ્યારે ટ્રેઇન કરવામાં આવે ત્યારે એ મોટા થયા પછી પણ આ બધું જ કરે છે. સંતાવું – જરૂર વગર દોડવું – જરૂર વગર કુંદવું – માલિક જોડે રમવું. કારણ ? કારણ એને નાની ઉંમરે દિશા સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. એક અજાણ્યું કૂતરું તમારા ઘરમાં આવીને પાણીના માટલાને અડશે પણ તમારા ઘરે ઉછરેલું કૂતરું એવું નહીં કરે. જનરલી ગામડાઓમાં કૂતરું ( ઘરે ઉછરેલું ) આંગણું ક્રોસ કરીને ઓરડામાં નથી જતું. શહેરમાં પણ એવું જ હોય સિવાય કે તમે એને પહેલેથી જ આખા ઘરમાં ફેરવો.

આ કૂતરા ઉપર જે ઇફેક્ટ થાય છે એ જ ઇફેક્ટ બાળક ઉપર થાય. ટ્રેઇન કર્યા વગરનું બાળક મોટું થઈને પેલા કૂતરા જેમ કે અમુક ચોક્કસ વિષયમાં જ રસ લેશે. જેમકે ખાવું પીવું અને સુઈ રહેવું. ખાવા પીવા માટે માણસે કમાવું પડે છે એટલે એ કમાય છે. બાકી બધું સેમ.

આ થઈ જન્મથી યુવાની સુધીની સફર.

હવે આ સફર સુધારવી કઈ રીતે? બાળપણમાં જ. તમે ડાઈવર્જન આપીને બાળકને યોગ્ય રસ્તો બતાવી શકો છો. કઈ રીતે ? એ વિચારવાનો વિષય નથી સમજવાનો વિષય છે. સૌથી પહેલા તો તમારે એના માટે સતત કોન્સિયસ રહેવું પડે. ઘણી બધી ભેજામારી કરવી પડે. અને આ બધું એક દિવસમાં થાય નહીં. સતત એની તૈયારી કરવી પડે.

તમારે નાનપણથી જ તમારા બાળક ઉપર ફોક્સ કરવું પડે. એ શું કરે છે. કઈ રીતે કરે છે. એને શેમાં રસ છે. કેવો રસ છે. એને જો કશું જ રોકટોક ન કરવામાં આવે તો એ આખો દિવસ શું કરવામાં પોતાનો સમય કાઢે છે? આવું તમે ક્યારેય ચેક કર્યું? ના લગભગ કોઈએ આવું ચેક કર્યું નહિ હોય. આપણે તો બસ સ્કૂલની ફી ભરીને એમ સમજીએ કે હવે ત્યાંથી મારુ બાળક બધું શીખીને આવશે. કઈ રીતે શીખીને આવશે? એ કોઈ સેવા માટેની સંસ્થા છે? એ તો એક બિઝનેસ છે. ત્યાં એ જ શીખવવામાં આવે જે એક ચોક્કસ સિલેબસમાં આવે છે. સાઈન થિટા – કૉસ થિટા – પાયથાગોરસનો પ્રમેય – વર્તુળ – ક્ષેત્રફળ અને ઘનફળ – ત્રિકોણ – સામેની બાજુ – પાસેનો ખૂણો – પૂરક કોણ – લંબ – સમાંતર રેખા – છેદ – બિંદુ ને કિરણ…… અથવા હાઇડ્રોજન અને હિલિયમના બનેલા તારા – ઘર્ષણ – ન્યુટનના નિયમ – પ્રકાશનું પરાવર્તન – ગતિ – બળ – ઉચ્ચાલન – નેનો કણ – બકી બોલ – આર્કિમિડિઝનો સિદ્ધાંત – અલગિકરણ – વિભાગ્ય નિસ્યન્દન – ધાતુ – અધાતુ – ઉતપલાવકતા – ગુરુત્વાકર્ણ – વેગ – સમાંતર જોડાણ – શ્રેણી જોડાણ – બોઝ આઈન્સ્ટાઈન થિયરી……… વગેરે વગેરે વગેરે……. પણ શું એવું જરૂરી છે કે તમારું બાળક એન્જીનીયર અથવા ડોકટર જ બનશે?

ધારો કે અલંકાર – છંદ – સમાસ – જોડણી – નિપાત – સંજ્ઞા – વિશેષણ – નામ – સર્વનામ – વિભક્તિ – વિરામ ચિહ્નન….. અથવા મુઘલ – બાબર – સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ – આર્ય – દ્રવિડ – હુણ – નિસાદ – યુએચી – ડચ – પોર્ટુગીઝ – અંબોહવા – વનસ્પતિ – પાઈન અને દેવદાર – પીટ – એન્ટરેસાઇટ – લિગ્નાઇટ – બીટયૂમિન્સ – રેલવે – પુન:પ્રાપ્ય સંસાધન – 1857 નો વિપ્લવ – તાત્યા ટોપે – રાજા રામમોહન રાય…… વગેરે વગેરે….. પણ શું એવું જરૂરી છે કે તમારું બાળક ગુજરાતી – હિન્દી કે સંસ્કૃત ભાષાનો પ્રોફેશર બને ? કે ઇતિહાસવિદ બને ?

સ્કૂલમાં કેટલા વિષય ભણાવે ? 10 – 12 ??? એટલે શું માણસ પાસે કશુંક કરવા માટે 10 – 12 ઓપશન જ હોય છે ? માણસની લાઈફમાં 10 – 12 રસ્તા જ હોય છે ? ના અનેક રસ્તા અનેક ઓપશન જીવનમાં હોય છે. પણ આપણે બાળક જોડેથી એ ઓપશન છીનવી લીધા છે એમાં સૌથી મોટું પરિબળ છે “શિક્ષણનો ધંધો” યસ શિક્ષણ ફક્ત એક ધંધો બની ગયો છે એટલે ઓપશન રહ્યા જ નથી. કઈ રીતે નથી રહ્યા. દિવસમાં 12 કલાક બાળક જાગે. એમાં 6 કલાક સ્કૂલ. 3 કલાક ટ્યુશન. 2 કલાક ટ્યુશન + સ્કૂલ હોમવર્ક – 1 કલાક ન્હાવા ધોવા અને જમવાનો. બાર કલાક પતી ગયા. એ ક્યારે વિચારે? એ કોઈ વિષયમાં રસ ક્યારે લે? એને સમય જ ક્યારે મળે? આ શિક્ષણ છે કે માનસિક ટોર્ચર ? એમાં સ્કૂલમાં શિક્ષક ધમકાવે. ટ્યુશનમાં પરીક્ષાની સતત બીક આપે. ઘરે વાલી લોહી પીવે. રસ્તામાં સાધનો અને મોટા છોકરાઓનો ત્રાસ. તમને તો એ કઈ કહેતા જ ડરે. સેરિંગ નામનો શબ્દ તો એની ડિક્શનરીમાં છે જ નહીં. મશીન બની ગયું છે મશીન.

આ મશીન હવે થોડું મોટું થાય એટલે આ 10 વર્ષ સતત જે ત્રાસ – થાક – અપમાન સહન કર્યું હોય એના લીધે એ થોડી શક્તિ આવતા જ અવળે રસ્તે ફંટાય. ફ્રેન્ડ્સ બનાવે. એની માનસિક શાંતિ માટે પાર્ટીઓ કરે. વ્યસન તરફ જાય. રખડવામાં એને આઝાદી લાગે. ઘરે આવવું ગમે નહીં. ઘરમાં બધું સિક્રેટ સિક્રેટ ગેમ જેવું હોય. પપ્પા ઘરે આવે ખાઈને સુઈ જાય. કદાચ પ્રશ્ન પૂછે તો સ્કૂલ વિશે પૂછે ભણવા વિશે પૂછે બીજો કોઈ પ્રશ્ન નહીં. તને કેમ છે – હવે તું શું વિચારે છે – તને શેમાં રસ છે – તને શું ગમે છે – કોઈ જ સવાલ નહીં. મમ્મી તો એમ જ સમજે કે સારા કપડાં ખાવા પીવા અને સ્કૂલની ફી ભરીને અમે અમારી જવાબદારી પૂરી કરી. અરે પગાર તો તમે ઘરે કામવાળીને પણ આપો છો – જુના કપડાં પણ આપો છો અને ખાવા પીવા પણ આપો છો. એનાથી એ તમારી ફેમિલી મેમ્બર બની જાય? નેવર.

પછી એક દિવસ અચાનક બાપ પૂછે : તું સિગરેટ પીવે છે ? આ પ્રશ્નનો હવે કોઈ મતલબ છે? તમે પહેલા ક્યારેય એને ભણવા સિવાયનો કોઈ સવાલ કર્યો છે?

બસ આ રીતે આપણે જનરલી એક બેજવાબદાર યુવાનનું સર્જન કરીએ છીએ. અને તેનું કારણ છે આપણે ખુદ બેજવાબદાર હતા.

100 માંથી 90 છોકરા છોકરીઓ આ રીતે જ ઉછરે છે. જે શીખે છે એ ફ્રેન્ડ્સ જોડેથી કે ફિલ્મો કે સિરિયલમાંથી શીખે છે. મા બાપ જોડે તો વાત કરતા જ ડરતા હોય છે. સાચું શું ખોટું શું એ નક્કી કરવા માટે એમની પાસે થર્મોમીટર છે જ નહીં. જો મને ખબર જ ન હોય કે શરીરનું તાપમાન કેટલું હોય તો એને નોર્મલ કહેવાય તો પછી મારે મારુ તાપમાન માપવાનો કોઈ મતલબ ખરો?

આ થયા પ્રશ્ન હવે સોલ્યુશન જોઈએ.

સોલ્યુશન ત્યારે જ આવે જ્યારે તમને પ્રશ્ન ખબર હોય. જવાબ તમારી જોડે જ હોય છે. વાસ્તવમાં તો આપણે પ્રશ્ન શોધવાનો હોય છે. પ્રશ્ન શોધો એટલે જવાબ તો તરત મગજમાંથી બહાર આવે છે.

એક નાનકડું ઉદાહરણ લઈએ : સૌરભ એક પ્રાઇવેટ ફર્મમાં એમ્પ્લોયી હતો. એ યુવાન હતો મહેનતુ હતો પણ એને નોકરીમાં કંટાળો આવતો કારણ કે બોસ એને સતત ટોકયા કરતો. એને સમજાતું નહીં કે આ કાંટાળાના સોલ્યુશન માટે મારે શું કરવું? કારણ કે એ જવાબ શોધે છે. એ પ્રશ્ન નથી કરતો કે મને કંટાળો કેમ આવે છે?

એક વાર એણે પોતાની જાતને પ્રશ્ન કર્યો તો એને જવાબ મળી ગયો. પ્રશ્ન કરવાથી એને સમજાઈ ગયું કે કાંટાળાનું કારણ એ છે કે પૂરતી મહેનત કરવા છતાં બોસ સારું વર્તન નથી કરતો. હવે જો એ સીધે સીધું બોસને જઈને કહે કે તમે મારી મહેનત જોતા નથી, મારી મહેનતના પ્રમાણમાં તમે મારી સાથે બરાબર વર્તન કરતા નથી. એવું કહે તો બોસ ચિડાઈ જાય.

સૌરભે એક યુક્તિ અજમાવી તો એનું સોલ્યુશન મળી ગયું. કેવી યુક્તિ? ત્યાં જ એક પ્રશ્નની સૂચિ મળી. પ્રશ્ન 1. મને કંટાળો આવે છે. પ્રશ્ન 2. મને કંટાળો આવે છે કારણ કે હું પ્રામાણિક છું મહેનતું છું છતાં બોસ મને ક્રેડિટ નથી આપતા. પ્રશ્ન 3. હું શું કરું તો બોસ મારી સાથે સારું વર્તન કરે? જે બોસને મારુ કામ, પ્રામાણિકતા અને મહેનત નથી દેખાતા એને હું શું કરું તો મારી પ્રામાણિકતા અને મહેનત સમજાય ? જો હું 15 દિવસ આ ઑફિસમાં હાજર ન હોઉં તો આ બધું મારુ કામ અને જે બીજાના ભાગનું કામ પણ હું કરી લઉં છું એ કોણ કરે? અને એ ન થાય તો બોસને સમજાઈ જાય કે ઑફિસમાં મારી ગેરહાજરીને લીધે અવ્યવસ્થા ફેલાય છે. મારી ગેરહાજરી એટલે કે હું રજા ઉપર જાઉં.

સૌરભે નક્કી કર્યું અને 15 દિવસની રજા લે છે. બીજા દિવસથી જ બોસને તકલીફ પડવા લાગી. ઘડી ઘડી બીજા માણસોને એની ચેમ્બરમાં બોલાવીને આ ફાઇલ તે ફાઇલ મંગાવી. પણ બધાની ફાઇલ ઉપર નંબર હોય. બીજા માણસોને તો એ નંબર યાદ પણ ન હોય. શોધીને લાવતા સમય નીકળે.

બીજા દિવસે ત્રીજા દિવસે ચોથા દિવસે સતત આવું થવા લાગ્યું. જે માણસને કામ સોંપ્યું હોય એ બહાર જઈને બીજાને પૂછે ફાઈલો ક્યાં છે? નંબર કઈ રીતે સમજવાના? કોઈએ વળી સૌરભને ફોન કરીને પૂછ્યું આ નંબર કઈ રીતે સમજવાના ? બધી ફાઇલ ખોલીને અંદર નામ જોવાના ? એમા તો કેટલો સમય જાય અહીં તો 200 ફાઇલ છે….! સૌરભે જવાબ આપ્યો કોમ્પ્યુટરમાં જે ક્લાયન્ટનો ડેટા હોય એ એક નંબરથી સેવ થાય. એ નંબર સર્ચ કરો એટલે નામ આવી જાય અથવા નામ સર્ચ કરો તો નંબર મળી જાય. ( થતું એવું કે બોસને જે ક્લાયન્ટનો ફોન આવે કે રૂબરૂ મળવા આવે એનું નામ લઈને ફાઇલ મંગાવતા. સૌરભ તો એ ક્લાયન્ટનો ડેટા સર્ચ કરીને નંબર જોઈ લેતો અને એ નંબરની ફાઇલ કાઢી આપતો પણ બીજાને આ બધી ખબર નહોતી. ) આખરે બોસ અચાનક જ બીજા માણસોને બોલવા લાગ્યા, “એક ફાઇલ લાવતા 10 મિનિટ? પેલો સૌરભ તો એક મિનિટમાં લાવતો હતો….. એક ફાઇલ મંગાવું એમાં ય બહાર જઈને બધા ગુસપુસ ચર્ચાઓ કરવાની?”

આવું અનેક બાબતોમાં થયું. બોસને ખબર જ નહોતી કે હું આ લોકોને ધમકાવતો નથી પણ ઇંડાયરેક્ટ રીતે પેલાના વખાણ કરું છું જે વખાણ મેં ક્યારેય એના કર્યા જ નથી.

હવે ધારો કે સૌરભે બોસને સીધું એમ કહ્યું હોત કે મને ક્રેડિટ આપો તો? તો બોસ એમ કહોત કે હું પગાર આપીને માણસો રાખું છું મફતમાં નહીં. મારુ કામ પગારથી થાય છે જે તારી જગ્યાએ બીજો માણસ પણ કરી શકે.

પંદર દિવસે સૌરભ જ્યારે ઑફિસ આવ્યો ત્યારે બોસે એને આવતા જ વેલકમ કહ્યું. એ દિવસે બોસે સૌરભને કોઈ વાતે ટોક્યો નહીં કારણ કે બોસ સમજી ગયા હતા કે જો આ માણસ ન હોય તો મારી ઑફિસમાં જે કામ એક મહિનામાં થાય છે એ બે મહિનામાં થાય.

અહીં સમજવાનું શું છે? તમને કોઈ સમસ્યા હોય તો એ રજૂ કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. સામેવાળાને તમે શું ફાયદો આપો છો એ એને સમજાવું જોઈએ તો જ એ વ્યક્તિ તમારી સમસ્યાનું સોલ્યુશન લાવી આપે.

આ ઉદાહરણ પરથી એક વાત સમજી લો દલીલ – ઝઘડવું – લડવું કે ઓછી સમજશક્તિ વાળી વ્યક્તિને સીધે સીધો પ્રશ્ન કરવો એ સાવ નિર્થક છે.

આ જ તો એક વાલી તરીકે તમારે સમજવાનું છે. તમારા બાળકમાં પણ એ જ સાયકોલોજીકલ ટ્રીટમેન્ટ કામ કરે.

તમારે એવું કંઈક કરવું પડે કે તમારું બાળક ખુદને પ્રશ્ન કરતું થાય. એક ઉદાહરણ આપીશ. મારો એક સ્ટુડન્ટ હતો. એને વિજ્ઞાનમાં કોઈ જ રસ નહીં. આ સ્ટુડન્ટના ઘરે હું પર્સનલ ટ્યુશન આપતો. એને મારુ કે ધમકાવું તો આ પૈસાદાર બાપનો છોકરો ઘરે મારી ફરિયાદ કરીને મારા પેટ ઉપર જ લાત મારે. હું કેવું ભણાવું છું કેટલી મહેનત કરું છું એ કશું જ એ ન વિચારે. જોકે આ છોકરો બીજા વિષય તો બરાબર ભણતો પણ એને વિજ્ઞાનમાં જરાય રસ નહીં. એને કંટાળો આવતો. મેં મારી જાતને પ્રશ્ન કર્યો કે મારે શું કરવું જોઈએ? મને એકાએક યાદ આવ્યું કે આ છોકરો વેકેશનમાં મારી જોડેથી એક આખી પેનડ્રાઇવ ભરીને હોલીવુડ ફિલ્મો લઈ ગયો હતો અને એમાંથી એને સાયન્સફિક્શન અને એલિયન્સની ફિલ્મો વધારે ગમી હતી. એણે મને પૂછ્યું પણ હતું કે સર સાચે એલિયન્સ હોય?

મને એક આઈડિયા આવ્યો. મેં ટ્યુશનમાં થોડા દિવસ વિજ્ઞાન ભણાવવાનું જ બંધ કરી દીધું. હું એની જોડે એલિયન્સની વાતો કરતો. એને એમાં રસ પડતો. હું જાણી જોઈને બધી વાતોમાં વૈજ્ઞાનિક શબ્દોનો ઉપયોગ કરતો. એને ઘણા પ્રશ્ન થતા જેમ કે બીજા ગ્રહ ઉપર ઓક્સિજન હોય? બીજા ગ્રહથી પૃથ્વી સુધી કઈ રીતે આવી શકે? ત્યાં એ લોકો શું ખાતા હશે? કોણે આ બધું શોધ્યું કે એલિયન્સ હોય છે? મેં એને ઘણા સવાલોના જવાબ આપ્યા પણ બધા એ રિતે આપ્યા કે એને પૂરું સમજાય નહીં. છેવટે થોડા દિવસ પછી એણે કહ્યું કે સર આ બધું સમજવું હોય તો શું કરવું પડે? હવે યોગ્ય સમય હતો એને સમજાવવાનો. મેં એને પૂછ્યું એલિયન્સવાળી ફિલ્મને શું કહેવાય? એણે કહ્યું સાયન્સ ફિક્શન. મેં કહ્યું કેમ એને સાયન્સ ફિક્શન કહેવાય ? એમાં સાયન્સ શબ્દ કેમ છે? એ થોડીવાર ચૂપ થઈ ગયો અને પછી પૂછ્યું કે સાયન્સ આવડે તો આ બધું સમજાય હે ને સર? મેં કહ્યું ઈકજેકટલી.

બસ ત્યારથી એને સાયન્સમાં રસ પડી ગયો. એના પછી તો કંઈ કેટલાય સુપર હીરોના કોસ્ચ્યુમ કઈ રીતે બને – સુપર હીરો હવામાં કઈ રીતે કૂદી શકે ? એ બધું સાયન્સમાં કેમ નથી આવતું ? એવા પ્રશ્ન એ કરતો. હું એને સમજાવતો કે આપણે કૂદી કેમ નથી શકતા ? એટલે કે અમુક હદથી વધારે કૂદી કેમ નથી શકતા? એ વિચારમાં પડતો. હું એને કહેતો કેમ કે આપણને ગુરુત્વાકર્ષણ બળ લાગે છે. હવે જો આપણે લાંબો કે ઊંચો કૂદકો મારવો હોય તો શું કરવું પડે? એ તરત કહેતો ગુરુત્વાકર્ષણ ઘટાડવું પડે રાઈટ? હું કહેતો યસ પણ એ ઘટે કઈ રીતે? એ ઘટાડવા માટે આપણે ગુરુત્વાકર્ષણને સમજવું પડે ને. જે તારી બુકમાં છે જ. ધારો કે તું કેટલું ઊંચું કૂદી શકે ? એણે જવાબ આપ્યો : સર 3 બટન. મેં એને સરળ શબ્દોમાં સમજાવ્યું કે તું 3 બટન કૂદી શકે છે કેમ કે તું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ સામે થોડું ક તારું પોતાનું બળ લગાવી શકે છે. હવે આર્યન મેન કેમ 25 ફૂટ કૂદી શકે છે? એ તરત બોલ્યો કેમ કે આર્યન મેન પાસે મારા કરતાં વધારે તાકાત છે એટલે એ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ સામે મારા કરતાં વધારે બળ લગાવી શકે છે. મેં કહ્યું યસ પણ એ બળ શેના લીધે લાગે છે? એણે જે મશીન બનાવ્યું છે જેની અંદર એ રહે છે એ મશીનને લીધે એ બળ લગાવી શકે છે. પણ એ મશીનમાં બળ ક્યાંથી આવે? કારણ કે એ મશીનમાં ઉર્જા ઉતપન્ન થાય છે.

પછી મેં કહ્યું જો વિજ્ઞાનમાં ક્યાંય એલિયન્સ કે આર્યન મેન વિશે તો લખેલું ન હોય કેમ કે આ બંને તો વિજ્ઞાનના એક અંગ બરાબર પણ નથી એટલે વિજ્ઞાન એને મહત્ત્વ ન આપે પણ ઇંડાયરેક્ટ આર્યન મેન કઈ રીતે કુદે છે એ વિજ્ઞાનમાં છે જ. અરે તારી બુકમાં પણ છે જ. તારે ઉર્જા – બળ – જટિલ યંત્ર – ગુરુત્વાકર્ષણ બળ વગેરે બધું જ બુકમાં આવે છે ને? એના ઉપર જ તો આર્યન મેન જીવે છે – એનું મશીન કામ કરે છે અને એ લાબું અને ઊંચું કૂદી શકે છે.

બસ એ દિવસથી એને વિજ્ઞાનમાં રસ પડવા લાગ્યો. પછી તો ધાતુ અધાતુ વિશે આવે એટલે એ તરત કહેતો સર આ કેપટન અમેરિકાની ઢાલ કોઈ મજબૂત ધાતુમાંથી બની હશે નહીં? વાયરના ગૂંચળાને ગોળ ગોળ ફેરવવાથી ચુંબકીય ઉર્જા ઉતપન્ન થાય છે એ વિશે ભણતા ભણતા એ પૂછતો કે સર પેલા મુવીમાં પેલું મશીન ગોળ ગોળ ફરે એટલે એમાં ઉર્જા ઉતપન્ન થાય અને એ ઉર્જા વાપરીને હીરો ભૂતકાળમાં જાય હે ને?

તમે જોયું ? જો મેં એને મારીને કે ધમકાવીને ભણાવવા પ્રયત્ન કર્યો હોત તો ? તો કંઈ જ ન થાઓત. તો એ બાળક પોતાનું મગજ એ દિશામાં લગાવોત કે હું શું કરું તો આ શિક્ષક મારા ઘરે આવતો બંધ થઈ જાય. પણ મેં જે કર્યું એના લીધે એનું મગજ એ વિચારવા લાગ્યું કે હું શું કરું તો મને એલિયન્સ કે સુપર હીરો વિશે સમજાય?

ટૂંકમાં તમે બાળકનું મગજ કઈ રીતે કઈ દિશામાં ડાયવર્ટ કરો છો એના ઉપર બાળકનો ઇન્ટરેસ્ટ ડિપેન્ડ કરે છે.

એક મારા ઓળખીતા બેન છે એમની છોકરી નાની છે. એને ભણવામાં રસ નથી. આવડે ખરા મગજશક્તિ છે પણ એને ભણવામાં રસ નથી. એને એક્ટિંગ ગમે છે. એ ઘરે સ્કૂલમાં એક્ટિંગના કોઈ પ્રોગ્રામ હોય તો એમાં ભાગ લે છે પણ ભણતી નથી. આ બેનને સમજાતું નથી કે મારે શું કરવું. એમણે મને વાત કરી કે મારે શું કરવું જોઈએ?

મેં એમને કહ્યું કે તમારી બેબીને જેમાં રસ છે એ વિષય ઉપર જ એને આડકતરી રિતે પ્રશ્ન કરતી કરો. એને એક્ટિંગ ગમે છે તો એને એકટર પણ ગમતા હશે. એના માટે કોઈ એકટર રોલ મોડલ પણ હશે. એને એના જેવું બનવું હશે. દા.ત. દીપિકા કે શાહરુખ ખાન.

તમે જો સીધું જ તમારી બેબીને એમ કહેશો કે તું ભણીશ નહીં તો આમ થશે કે તેમ થશે તો એ એને ધમકી લાગશે. એને ખુદને રસ જગવો જોઈએ તો જ એ ભણશે. તમારે હવે એક કામ કરવાનું છે. ઘરમાં એક્ટર્સ વિશે વાત કરવાની. દા.ત. તમે રસોઈ કરતા હોવ તો તમારે ઘરમાં કોઈ જોડે એવી વાત કરવાની કે દીપિકા આટલું ભણી છે. પ્રાઇમરીમાં એને ભણવાનું ન ગમતું. સ્કૂલમાં સુઈ જતી. પછી એક દિવસ એ ઓડિશન આપવા ગઈ અને ત્યાં અંગ્રેજીમાં સવાલ પુછ્યા ત્યારે દીપિકાને ન આવડ્યા. પછી એણીએ એક્ટિંગ સાથે સાથે ભણવામાં ધ્યાન આપ્યું. બીજા વર્ષે ઓડિશનમાં એને અંગ્રેજીમાં પૂછેલા સવાલો સમજાયા અને એ ઓડિશનમાં પાસ થઈ. પછી તો દીપિકાએ ભણવા ઉપર એટલું ધ્યાન આપ્યું કે એનું અંગ્રેજી પાક્કું થઈ ગયું અને છેવટે એને હોલીવુડ મુવીમાં પણ રોલ મળી ગયો. જો અંગ્રેજી ન શીખી હોત તો વિન ડીઝલ એને પોતાની ફિલ્મમાં ન રાખોત. આ તો જોકે કાલ્પનિક વાત છે પણ આવા અનેક કિસ્સાઓ તમે એક્ટર્સ વિશે ગૂગલમાં શોધી શકો અને એની ચર્ચા ઘરમાં કરી શકો.

તમારી બેબી એ બધું જ સાંભળશે અને ખુદને પ્રશ્ન કરતી થશે. એને પોતાની રીતે જ ભણવામાં રસ જાગશે. કારણ કે એ જે સાંભળશે એના વિશે એને પ્રશ્ન થશે જ. એને એમ થશે કે દીપિકા મેમ ભણ્યા હતા તો મારે ય ભણવું જોઈએ નહિતર મને અંગ્રેજી નહિ આવડે.

આ મુજબ તમે તમારા બાળકને કોઈ પણ દિશામાં ડાયવર્ટ કરી શકો છો. આ થિયરી તમારા બાળક માટે જ નહીં પણ બોસ – ફેમિલી કે મિત્ર ગમે ત્યાં કામ આવે છે. પણ બાળક માટે ખાસ કામ આવે છે કારણ કે બાળકને દરેક વિષયમાં રસ હોય છે એને જાણવાની ભૂખ હોય છે. જો તમે સમય કાઢીને એના વિશે વિચારો અને સતત આ થિયરીથી બાળકને ડાયવર્ટ કરો તો તમે તમારા બાળકનું પેફેક્ટ ઘડતર કરી શકો છો.

પણ હા એક વાત યાદ રાખજો. બાળક કોઈ પણ વાત તરત ભૂલી પણ જાય છે. એને જેટલું યાદ રહે છે એટલું જ એ ભૂલી જાય છે. તમારા બાળકને સતત આ રીતે ડાયવર્ટ કરવું પડે. આ કોઈ એક દિવસની પ્રોસેસ નથી. આ સતત પ્રક્રિયા છે. જો તમે તમારા અંગત જીવનમાં વધારે પડતા વ્યસ્ત રહો અને આ પ્રક્રિયા ભૂલી જાઓ કે બે ચાર દિવસે કંટાળીને બધું પડતું મૂકો તો એનું કોઈ રિઝલ્ટ મળવાનું નથી.

– વિકી ત્રિવેદી

Categories: Vicky Trivedi

Leave a Reply